Niektóre linki na tej stronie mogą być linkami afiliacyjnymi

Stykówka

Arkusz stykowy powstaje w ciemni. Negatyw kładzie się bezpośrednio na papierze fotograficznym i naświetla. Każda klatka odbija się w tym samym rozmiarze co na błonie.

Na arkuszu widać rzędy małych obrazów. Obok niektórych ktoś dopisał numer albo postawił znak ołówkiem. Zdjęcie kończy się na krawędzi klatki; decyzja o tym, które z nich zostanie pokazane, leży już poza nią.

Calvert Richard Jones, cztery ujęcia grupy w drzwiach, około 1850 roku. Odbitka na papierze solnym z negatywu papierowego. Autor: Calvert Richard Jones, CC0. Źródło

Arkusz Jonesa pochodzi z około 1850 roku. Cztery ujęcia grupy w drzwiach znalazły się na jednej odbitce. To inny układ niż późniejsze stykówki z paskami klatek z filmu 35 mm.

Zanim pojawiła się rolka

W pierwszych dekadach fotografii negatywy często robiono na papierze. Odbitka powstawała przez położenie go na papierze światłoczułym i naświetlenie. Nie używano powiększalnika; obraz zachowywał rozmiar negatywu.

Stąd nazwa odbitki stykowej: negatyw i papier światłoczuły przylegały do siebie. Odbitka zachowywała rozmiar negatywu. U Jonesa na jednej znalazły się cztery ujęcia.

Później, gdy upowszechnił się film 35 mm, na jednym arkuszu można było zestawić wiele klatek z tej samej rolki. Sposób robienia odbitki pozostał ten sam. Fotograf mógł teraz porównać kilka ujęć obok siebie.

Kto wybiera?

7 października 1971 roku Oliver F. Atkins, główny fotograf Białego Domu za Nixona, fotografował Charlesa Colsona, specjalnego doradcę prezydenta. Na arkuszu jest około trzydziestu portretów: Colson z dłonią przy brodzie, bez dłoni, w okularach i w półprofilu. Na klatkach powtarzają się niemal te same pozy. Po prawej stronie widnieje pasek maszynopisu: Portrait studies--Charles W. Colson, Special Counsel to the President, 10-7-71, 7454, LIBRARY. Są też odręczne oznaczenia, klamry i numery.

Oliver F. Atkins, arkusz stykowy z sesji portretowej Charlesa Colsona, Biały Dom, 7 października 1971. Na klatkach widać odręczne oznaczenia i klamry. Autor: Oliver F. Atkins, domena publiczna. Źródło

Na arkuszu widać około trzydziestu prób portretu. Różnią się drobiazgami: dłonią przy brodzie, kątem głowy, spojrzeniem. Pojedyncza odbitka ukrywa te warianty. Tutaj pozostają obok siebie.

Na marginesie zapisano temat sesji, nazwisko Colsona, jego funkcję, datę i numer rolki. Oznaczenia na klatkach widać, ale sam arkusz nie mówi, kto je naniósł ani czy wskazywały ostateczny wybór.

Nie wiemy, czy te kreski oznaczają wybór, roboczą uwagę czy jeszcze coś innego. Wiemy za to, że po wykonaniu zdjęć ktoś pracował dalej na arkuszu: pisał, numerował, grupował klatki. Gotowa odbitka tego etapu nie pokazuje.

Jedno zdjęcie z wielu

Podczas podróży przez Stany Zjednoczone Robert Frank naświetlił 767 rolek filmu. Później w The Americans znalazły się 83 fotografie. Liczby pokazują skalę pracy, ale nie mówią, jaką drogą Frank doszedł do każdej z nich. Arkusze zachowują część tej drogi: podobne kadry i niewielkie różnice między nimi.

Kiedy arkusz trafia na ścianę

W książce Magnum Contact Sheets, przygotowanej pod redakcją Kristen Lubben, zebrano 139 arkuszy 69 fotografów. Materiał, który służył do selekcji i porządkowania zdjęć, stał się częścią publicznej opowieści o ich powstawaniu.

Strona albumu Marcii A.M. Clark: 36 numerowanych odbitek z odręcznymi podpisami; obok paski negatywu w koszulkach. Bendemere, Nowa Południowa Walia, czerwiec 1939. Autor: Marcia A.M. Clark, domena publiczna. Źródło

Strona z 1939 roku pokazuje arkusz w jego roboczym otoczeniu. Obok odbitki leżą paski negatywu, całość jest wpięta do albumu. Ktoś wpisał numer filmu, datę i nazwę wywoływacza. Te rubryki mówią o archiwum więcej niż późniejszy opis dzieła.

W galerii taki arkusz ogląda się już inaczej. Powiększony, oprawiony i podpisany przestaje być pomocą do pracy. Nadal widać na nim serię, ale sam staje się obrazem na ścianie.

Alexandre Dulaunoy, portret złożony z klatek odbitki stykowej, sfotografowany w ruchu. Autor: Alexandre Dulaunoy, CC BY-SA 2.0. Źródło

W pracy Alexandre'a Dulaunoya układ klatek jest już częścią kompozycji. Odbitki nie prowadzą do jednego wybranego portretu; same tworzą obraz.

Nieprzejrzane

Garry Winogrand zmarł w 1984 roku. Zostawił około 2500 niewywołanych rolek i 300 tysięcy nieopracowanych zdjęć. Po jego śmierci filmy wywołano. Do wystawy w MoMA z 1988 roku wybór zdjęć przygotowali John Szarkowski, Tod Papageorge i Thomas Roma.

Arkusz stykowy wymaga kogoś, kto usiądzie i obejrzy klatki. Bez tego pozostaje zapis możliwości, nie wybór. W przypadku Winogranda część decyzji podjęli ludzie, którzy poznali jego zdjęcia dopiero po jego śmierci. Trudno rozstrzygnąć, czy to przedłużenie pracy fotografa, czy już praca nad cudzym archiwum.

W telefonie łatwo zgromadzić tysiące zdjęć i odłożyć wybór na później. Może właśnie dlatego stykówki nadal przyciągają: decyzja ma na nich swój ślad, a seria nie znika za pojedynczym, gotowym kadrem.

Siatka na ekranie

Miniatury na ekranie przypominają stykówkę. Pozwalają szybko porównać ujęcia i wskazać jedno z nich. Ale za cyfrową siatką nie ma już arkusza, który można opisać, odłożyć do teczki i odnaleźć po latach. Są pliki, nazwy folderów, kopie w kilku miejscach. Czy sam wybór wystarczy, żeby powstało archiwum?

Oglądając cudzą stykówkę, próbujemy czasem wybrać zdjęcie przed fotografem. Zdarza się, że zaznaczamy to samo. Ciekawsze jest chyba to, że przez chwilę możemy się mylić, nie wiedząc jeszcze, które ujęcie przetrwało.

Dodatkowe lektury

• Magnum Contact Sheets, Thames & Hudson - sto trzydzieści dziewięć arkuszy, sześćdziesięciu dziewięciu fotografów
• Robert Frank i podróż przez USA, National Gallery of Art - 767 rolek i projekt, z którego powstało The Americans
• Looking In: Robert Frank's The Americans, National Gallery of Art - wystawa obejmująca 28 arkuszy i 83 zdjęcia z książki
• Garry Winogrand, MoMA - kolekcja i biografia fotografa
• Wystawa Garry'ego Winogranda, MoMA, 1988 - notatka o pośmiertnym opracowaniu i selekcji zdjęć
• Calvert Richard Jones w The Met - arkusz z czterema portretami, ok. 1850
• Arkusz WHPO-7454, Nixon Library - portrety Charlesa Colsona z 7 października 1971

Współtworzone przez człowieka i AI.